visual_id_ESPA_BLACK

Η Ρωμαϊκή Αγορά (Forum) του Δίου

Η ρωμαϊκή αγορά (forum) του Δίου είναι ένα συγκρότημα δημόσιων κτιρίων διοικητικού και εμπορικού χαρακτήρα, που οργανώνονται γύρω από μια ευρύχωρη, πλακόστρωτη κεντρική πλατεία.

Η κατασκευή της αγοράς εντάσσεται, μαζί με τα καταστήματα του κεντρικού δρόμου και τις Μεγάλες Θέρμες και το Ωδείο στα νότια, στο πλαίσιο ενός εκτεταμένου οικοδομικού προγράμματος που ανανέωσε τους δημόσιους χώρους της πόλης. Το μεγάλο αυτό οικοδομικό έργο περιλάμβανε την ισοπέδωση των παλιότερων κτιρίων και την επίχωση της περιοχής, για τη δημιουργία ενός πλατώματος, πάνω στο οποίο κατασκευάστηκαν τα νέα δημόσια κτήρια.

Η κεντρική πλατεία είναι ορθογώνια και πλακοστρωμένη, με διαστάσεις 58 x 45 μ. και εμβαδό 2.632 τ.μ. Η πλακόστρωση αποτελείται από ορθογώνιες πλάκες ευπαθούς υπόλευκου ασβεστόλιθου, που σε ορισμένα σημεία τοποθετούνται σε διπλή στρώση, και έχουν πάχος που κυμαίνεται από 4 έως 8 εκ. 

Η πλατεία είναι περίστυλη και περικλείεται στα βόρεια, στα νότια και στα δυτικά από τρεις στοές που ενώνονται, σχηματίζοντας μία συνεχόμενη στοά (porticus) σε σχήμα Π, πλάτους 5,40 μ. και εκτιμώμενου ύψους τουλάχιστον 6 μέτρων. Η στοά αυτή υπολογίστηκε ότι διέθετε 52 κίονες οι οποίοι μαζί με την επίστεψή τους θα πλαισίωναν την πλατεία με μία ομοιόμορφη και μνημειακή πρόσοψη. 

Την ανατολική πλευρά της αγοράς καταλαμβάνει μία τρίκλιτη βασιλική με πρόσοψη από ανοιχτή κιονοστοιχία, προοριζόμενη για δικαστικές και εμπορικές λειτουργίες. Για την ταύτιση του κτηρίου με βασιλική βασικά επιχειρήματα αποτέλεσαν το μέγεθός του, η ύπαρξη τριών κλιτών στο εσωτερικό του και η εγκάρσια και αξονική τοποθέτησή του προς το λεγόμενο «Σεβαστείο», στο μέσο της δυτικής πλευράς της αγοράς.

Η ανατολική πρόσοψη της «Βασιλικής», κατά μήκος του κεντρικού δρόμου, διακοσμείται με μία λίθινη ζωφόρο με ανάγλυφες παραστάσεις ασπίδων και θωράκων εναλλάξ, το λεγόμενο «Μνημείο των ασπίδων». Η ζωφόρος προέρχεται από παλιότερο μνημειακό κτήριο, μάλλον του τέλους του 4ου αι π.Χ., και τοποθετήθηκε στη θέση αυτή ήδη από την αρχαιότητα, σε δεύτερη χρήση. 

Η «Βασιλική» επικοινωνούσε στα νότιά της με άλλη μία ευρύχωρη αίθουσα, για την οποία πιθανολογείται ότι ήταν η ρωμαϊκή curia, όπου συνεδρίαζαν οι βουλευτές (decuriones) του Δίου.

Στο μέσο της δυτικής πλευράς της αγοράς, πίσω από τη δυτική της στοά, και ακριβώς στον κάθετο άξονα της «Βασιλικής» ξεχωρίζει ένα μνημειακό μονόχωρο κτήριο, για το οποίο έχει προταθεί η ταύτιση με ναό αφιερωμένο στη λατρεία των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, δηλαδή «Σεβαστείον». 

Στη νότια πλευρά του forum, πίσω από τη νότια στοά, βρίσκεται ένα επίμηκες δημόσιο κτήριο, μήκους 75,35μ., πλάτους 7,4μ. και εμβαδού 573,4τ.μ. Στο ανατολικό και δυτικό άκρο αυτών των αιθουσών διαμορφώνονται από δύο μικρού μεγέθους χώροι με θυραία ανοίγματα που εξυπηρετούσαν την πρόσβαση στο κτήριο από την πλευρά των μεγάλων θερμών. Μέσω του κτηρίου αυτού εξασφαλιζόταν και ο έλεγχος της πρόσβασης στον χώρο της αγοράς από παράπλευρες εισόδους. Η κύρια είσοδος της αγοράς δεν έχει μέχρι σήμερα εντοπιστεί, αλλά εκτιμάται ότι θα ήταν μνημειακή, όπως σε άλλες αγορές της ρωμαϊκής επαρχίας της Μακεδονίας. 

Κατά την ύστερη αρχαιότητα, η αγορά έχασε σταδιακά τη λειτουργία της ως κέντρο διοίκησης της πόλης. Εξυπηρετούσε πλέον εργαστηριακές εμπορικές δραστηριότητες, τουλάχιστον ως τον 6ο αι. μ.Χ., όπως μαρτυρά η εγκατάσταση τριών κεραμικών εργαστηρίων στο εσωτερικό της. Τρεις ορθογώνιοι κεραμικοί κλίβανοι εντοπίστηκαν στην περιοχή της αγοράς: ενας στην πλατεία της αγοράς, ένας στη βόρεια στοά και ένας στους βόρειους χώρους του συγκροτήματος. Ο τελευταίος αυτός κλίβανος ήταν ήδη γνωστός από τις πανεπιστημιακές ανασκαφές του Α.Π.Θ. το 2001 και συντηρήθηκε το 2025, ενώ οι άλλοι δύο αποκαλύφθηκαν στο πλαίσιο των εργασιών του έργου αποκατάστασης και ανάδειξης του οικοδομικού τετραγώνου της αγοράς του Δίου (ΕΣΠΑ 2021-2027).

image1
  1. Πλακοστρωμένη πλατεία forum
  2. Στοά (porticus)
  3. Βασιλική
  4. «Μνημείο Ασπίδων»
  5. Curia
  6. «Σεβαστείο»
  7. Νότιο κτήριο αγοράς
  8. Κεραμικός κλίβανος
  1. Paved forum square
  2. Stoa (porticus)
  3. Basilica
  4. “Monument of the Shields”
  5. Curia
  6. “Sebasteion”
  7. South agora building
  8. Ceramic kiln